Oxu müddəti: 3 dəq
Ədədin tərkibi 1-ci sinifdə: valideynlər üçün izah və ev məşqi
Qısa cavab
Ədədin tərkibi ədədin iki hissəyə necə ayrıldığını göstərir: məsələn, 10 = 7 + 3 = 6 + 4. 1-ci sinifdə ən vacibi 10-un tərkibidir, çünki onluqdan keçməklə toplama və çıxma ona əsaslanır. Evdə gündə 10 dəqiqə məşq edin: əvvəl əşyalarla, sonra şəkillərlə, ən sonda «7 + ☐ = 10» tipli yazılı nümunələrlə.
Ədədin tərkibi uşağın bir ədədi iki hissənin cəmi kimi görməsidir: 10 həm 9 + 1, həm 8 + 2, həm də 5 + 5 deməkdir. 1-ci sinifdə bu bilik toplama və çıxmanın əsasıdır, xüsusilə 10-un tərkibi yaxşı öyrənilməlidir, çünki 8 + 5 və 13 − 5 kimi nümunələr onluqdan keçid tələb edir.
Aşağıda ədədin tərkibini evdə necə izah etməyi, əşyalardan yazılı tapşırıqlara hansı ardıcıllıqla keçməyi, həftəlik məşq planını və uşaqların ən çox etdiyi səhvləri tapa bilərsiniz.
Əsas fikirlər
- Ədədin tərkibi ədədin iki toplanana ayrılmasıdır: 7 = 4 + 3.
- 10-un tərkibi 20 dairəsində toplama və çıxmanın açarıdır.
- Ardıcıllıq vacibdir: əvvəl əşyalar, sonra şəkillər, ən sonda rəqəmlər.
- Gündə 10 dəqiqə və 12–16 nümunə həftə sonu bir saatlıq məşqdən daha faydalıdır.
- Uşaq 10-un bütün tərkiblərini 2–3 saniyəyə deyə bilirsə, 20-nin tərkibinə keçmək olar.
Ədədin tərkibi nədir?
Ədədin tərkibi bir ədədin hansı iki ədədin cəmindən ibarət ola biləcəyini göstərir. Məsələn, 5-in tərkibi: 5 = 1 + 4, 5 = 2 + 3, 5 = 3 + 2, 5 = 4 + 1, həmçinin 5 = 5 + 0. Uşaq bunu əzbərləmir, əşyaları iki dəstəyə bölərək özü kəşf edir.
Ədədin tərkibini göstərmək üçün rahat bir şəkil «evcik»dir: damda ədəd yazılır, aşağıdakı iki pəncərədə isə onun hissələri. Evdə bu şəkli kağız üzərində çəkmək olar: damda 10, pəncərələrdə 6 və boş xana. Uşaq boş xanaya 4 yazır və cavabını düymələrlə yoxlayır.
Hər ədədin neçə tərkibi olduğunu da uşağa göstərin. 4-ün tərkibləri azdır: 1 + 3, 2 + 2, 3 + 1 və 4 + 0. 10-un isə toplananların yerini dəyişməklə birlikdə on bir tərkibi var. Ədəd böyüdükcə tərkiblərin sayı da artır, ona görə kiçik ədədlərdən başlamaq daha asandır.
Ədədin tərkibi nə üçün bu qədər vacibdir?
10-un tərkibini bilən uşaq onluqdan keçməklə toplamanı barmaqsız edir. 8 + 5 nümunəsində o, əvvəl 8-i 10-a tamamlayır: 8 + 2 = 10, sonra qalan 3-ü əlavə edir: 10 + 3 = 13. Çıxmada da eyni üsul işləyir: 13 − 5 = 13 − 3 − 2 = 8.
Tərkib həm də toplama ilə çıxmanın əlaqəsini göstərir. 10 = 7 + 3 olduğunu bilən uşaq dərhal 10 − 7 = 3 və 10 − 3 = 7 olduğunu da görür. Beləliklə, bir fakt dörd nümunəyə cavab verir.
10-un tərkibini uşağa necə izah etmək olar?
10 düymə, çubuq və ya konfet götürün və uşaqdan onları iki ovuca bölməyi istəyin. Hər dəfə soruşun: «Bu ovucda neçədir? O birində neçədir? Cəmi neçədir?» Hər cavabı bir vərəqə yazın. 10–15 dəqiqə ərzində uşaq bütün tərkibləri özü tapır.
Barmaqlar da yaxşı vasitədir: 10 barmağı açın, 4-ü bükün. Açıq neçə barmaq qaldı? 6. Deməli, 10 = 4 + 6. Aşağıdakı cədvəli soyuducunun üstünə asmaq olar.
| Tərkib | Yerdəyişmə | Çıxma ilə əlaqə |
|---|---|---|
| 10 = 9 + 1 | 10 = 1 + 9 | 10 − 9 = 1 |
| 10 = 8 + 2 | 10 = 2 + 8 | 10 − 8 = 2 |
| 10 = 7 + 3 | 10 = 3 + 7 | 10 − 7 = 3 |
| 10 = 6 + 4 | 10 = 4 + 6 | 10 − 6 = 4 |
| 10 = 5 + 5 | — | 10 − 5 = 5 |
| 10 = 10 + 0 | 10 = 0 + 10 | 10 − 10 = 0 |
Əşyalardan yazılı tapşırıqlara necə keçmək lazımdır?
Uşaq əşyalarla inamla işləyəndə şəkillərə keçin: 10 dairə çəkin, bir neçəsini rəngləyin və rənglənməmiş dairələri saydırın. Bir neçə gündən sonra rəqəmlərlə yazılı nümunələr verin. Ən faydalı forma buraxılmış ədəd tapşırığıdır: 7 + ☐ = 10.
Yazılı tapşırıqlar arasında da müxtəliflik olmalıdır. Hər gün eyni tipli sütun deyil, qarışıq nümunələr verin: bir neçə «☐ + 4 = 10», bir neçə «10 − 6 = ☐» və artıq öyrənilmiş kiçik ədədlərin tərkibi.
- 1-ci mərhələ: əşyalar (düymə, çubuq, kubik), 2–3 gün.
- 2-ci mərhələ: şəkillər və dairələr, 3–4 gün.
- 3-cü mərhələ: «7 + ☐ = 10» və «10 − ☐ = 3» tipli yazılı nümunələr.
- Hər mərhələdə uşaq çətinlik çəkərsə, bir addım geri qayıdın.
Bunu 12 həftəlik paketlə məşq edin
1-ci sinif: uşağınızın adı ilə 60 tarixli vərəq, qısa yoxlama ilə seçilən səviyyə, həftəlik cavablar. Bir dəfə 19 €.
Evdə gündə nə qədər məşq etmək lazımdır?
1-ci sinif şagirdi üçün gündə 10 dəqiqə kifayətdir. Qısa, amma hər gün edilən məşq bir dəfəlik uzun məşqdən daha yaxşı yadda qalır: zamana yayılmış təkrar ən etibarlı öyrənmə üsullarından biri sayılır (Dunlosky və həmmüəllifləri, 2013). Ev tapşırıqlarının ibtidai siniflərdə təsiri yuxarı siniflərə nisbətən azdır və qısa, dərslə bağlı tapşırıqlar daha yaxşı nəticə verir (EEF, ev tapşırıqları). Ona görə də məşqin həcmini yox, müntəzəmliyini düşünün.
| Gün | Nə edirik | Nümunə sayı | Vaxt |
|---|---|---|---|
| Bazar ertəsi | Düymələrlə 10-u iki hissəyə bölmək | 6 tərkib | 10 dəq |
| Çərşənbə axşamı | Dairələr çəkmək və rəngləmək | 8–10 | 10 dəq |
| Çərşənbə | 7 + ☐ = 10 tipli nümunələr | 12 | 10 dəq |
| Cümə axşamı | Qarışıq: toplama və 10 − ☐ | 12–16 | 10–12 dəq |
| Cümə | Qarışıq vərəq + 5-in və 6-nın tərkibi | 16 | 12–15 dəq |
| Həftə sonu | Oyun: «10-u tap» kartları | — | istəyə görə |
20-nin tərkibinə nə vaxt keçmək olar?
Uşaq 10-un bütün tərkiblərini barmaq saymadan, 2–3 saniyəyə deyə bilirsə, 20-yə keçmək olar. Burada yeni heç nə əzbərlənmir: 10-un tərkibi bir onluq artırılır. 7 + 3 = 10 olduğunu bilən uşaq 17 + 3 = 20 olduğunu da tez görür.
Onluq və təklikləri göstərmək üçün 10 çubuğu bir dəstə edib rezinlə bağlayın. 14 = bir dəstə və 4 ayrı çubuq. 14-ü 20-yə tamamlamaq üçün neçə çubuq lazımdır? 6. Belə nümunələr uşağı 20 dairəsində toplama və çıxmaya hazırlayır.
20-nin tərkibini də ilk günlərdə əşyalarla göstərin, sonra «13 + ☐ = 20» və «20 − ☐ = 16» tipli yazılı nümunələrə keçin. Hər gün 3–4 nümunə 10-un tərkibindən olsun ki, köhnə bilik unudulmasın.
Uşaq səhv edəndə nə etməli?
Səhvi özünüz düzəltməyin, uşaqdan nümunəni əşyalarla yoxlamasını istəyin. «Göstər: 6 düymə qoy, 10 olması üçün neçə düymə lazımdır?» Çox vaxt uşaq səhvini özü tapır. Ən çox rast gəlinən səhvlər aşağıda verilib.
Vərəqə başlamazdan əvvəl uşağın səviyyəsini yoxlamaq üçün pulsuz iş vərəqini çap edə bilərsiniz. Ədədin tərkibi, 20 dairəsində toplama və çıxma üzrə səviyyəli vərəqlər 1-ci sinif riyaziyyat səhifəsindədir.
- 7 + ☐ = 10 nümunəsində ☐ yerinə 17 yazmaq: uşaq toplanmalı olan ədədi deyil, cəmi yazır. Soruşun: «Cəmi neçə olmalıdır?»
- Yerdəyişməni görməmək: 3 + 7-ni bilir, 7 + 3-ü yenidən sayır. Düymələri çevirib göstərin.
- Cavabda bir vahid yanılmaq: 10 = 6 + 3. Barmaqlarla yoxlatın və düzgün tərkibi (6 + 4) ucadan dedirin.
Suallar
Ədədin tərkibini əzbərlətmək lazımdırmı?
Mexaniki əzbər lazım deyil. Uşaq tərkibləri əvvəlcə əşyalarla özü tapmalı, sonra qısa gündəlik təkrarla yadda saxlamalıdır. Bir-iki həftə müntəzəm məşqdən sonra 10-un tərkibi demək olar ki, avtomatik yada düşür. Əzbərlənmiş, lakin başa düşülməmiş tərkiblər isə onluqdan keçiddə uşağa kömək etmir və tez unudulur.
Uşaq barmaqla sayırsa, bu pisdirmi?
Başlanğıcda barmaqlar tamamilə normaldır, çünki 10 barmaq 10-un tərkibinin hazır modelidir. Narahat olmağa yalnız o zaman dəyər ki, uşaq 2–3 aydan sonra da hər nümunəni bir-bir sayır. Bu halda barmaqları saymaq üçün deyil, göstərmək üçün istifadə edin: «4 barmağı bük, neçəsi qaldı?» Zamanla uşaq cavabı barmaqlarına baxmadan deyəcək.
Hansı ədədlərin tərkibindən başlamaq lazımdır?
Kiçik ədədlərdən başlayın: 2, 3, 4 və 5. Bunlar bir-iki günə öyrənilir və uşağa tərkib anlayışını verir. Sonra 6-dan 9-a qədər ədədlərə keçin və ən sonda 10-a. 10-un tərkibinə ən çox vaxt ayırın, çünki gələcək toplama və çıxmanın böyük hissəsi məhz ona əsaslanır.
Gündə neçə nümunə həll etmək lazımdır?
1-ci sinif şagirdi üçün gündə 12–16 nümunə, təxminən 10 dəqiqə kifayətdir. Əgər uşaq 12 nümunəni 5 dəqiqədən az vaxtda səhvsiz həll edirsə, növbəti mərhələyə keçin. Əgər 15 dəqiqədən çox vaxt gedirsə və səhvlər çoxdursa, bir həftə əşyalarla və ya şəkillərlə işləməyə qayıdın.
Ədədin tərkibini oyunla necə məşq etmək olar?
«10-u tap» oyunu sadədir: 0-dan 10-a qədər rəqəmlər yazılmış kartları üzü aşağı qoyun, növbə ilə iki kart açın, cəmi 10 olarsa, kartları götürün. Başqa variant: siz bir ədəd deyirsiniz, uşaq onu 10-a tamamlayan ədədi deyir. Bu oyunları maşında və ya növbədə gözləyərkən də oynamaq olar.
Uşaq məktəbdə tərkibi bilir, evdə isə çaşır. Niyə?
Bu tez-tez olur, çünki məktəbdə uşaq tanış şəkillərlə və müəllimin köməyi ilə işləyir. Evdə tapşırığın forması fərqli olanda o, çaşa bilər. Müəllimdən sinifdə hansı şəkillərdən və terminlərdən istifadə edildiyini soruşun və evdə də eyni formada başlayın. Bir neçə gündən sonra formanı tədricən dəyişin.
Mənbələr
Evdə sınayın
1-ci sinif üçün pulsuz vərəq çap edin: cavablar 2-ci səhifədədir, e-poçt lazım deyil. Uşağınıza uyğun gəlsə, 12 həftəlik paket hər dərs günü üçün bir olmaqla 60 tarixli vərəq verir (19 €; 14 gün ərzində pulunuzu tam qaytarırıq).